İran binlerce yıllık köklü devlet geleneğine ve zengin bir kültüre sahip önemli bir bölge ülkesidir. Bugünkü İran topraklarında kurulmuş ilk büyük uygarlık Perslere aittir. “İran”ın sözcük anlamı “Aryanların Ülkesi”dir.

Ahameniş İmparatorluğu (M.Ö. 559-330)

İran’ın yazılı tarihi M.Ö. 559 yılında kurulan Ahameniş İmparatorluğu ile başlar. M.Ö. 559-330 yılları arasında büyük bir uygarlık kuran ve askeri güçleriyle Mısır ve eski Yunan sınırlarına kadar uzanan Ahameniş İmparatorluğu, M.Ö. 330 yılında Büyük İskender tarafından yıkılmıştır. Ahameniş hanedanın merkezi olan Persepolis’in bugünkü Şiraz kentinin yakınlarında bulunan kalıntıları anılan imparatorluğun ulaştığı gelişmişlik düzeyini gözler önüne sermektedir.

Hellenistik Dönem ve Partlar (M.Ö. 330-M.S. 220)

M.Ö. 330-176 yılları arasındaki Hellenistik dönemde Batı ve Doğu kültürü arasında alışveriş ve bir arada yaşama alışkanlığı gelişmiştir. M.Ö 176’dan itibaren İran Partların hakimiyeti altına girmiş, bugünkü İran toprakları ile Mezopotamya’yı ele geçiren Part İmparatorluğu’nun hakimiyeti yaklaşık 300 yıl sürmüştür.

Sasaniler (M.S. 220-637)

M.S. 220’de tarih sahnesine çıkan Sasaniler, Part İmparatorluğunu yıkarak İran’da kendi devletlerini kurmuşlardır. M.S. 220-637 yılları arasında İran’da hüküm süren Sasaniler batı komşuları Roma İmparatorluğu’yla sürekli bir rekabet ve savaş hali içinde olmuşlardır. 637’de İslam orduları bugünkü Irak topraklarında yer alan “Kadisiye” mevkiinde Sasani ordusunu ağır bir yenilgiye uğratmışlar ve M.S. 641 yılına kadar tüm İran’ı fethetmişlerdir. Böylece İran’da hakim din olan Zerdüşlüğün yerini İslamiyet almıştır.

Emeviler (637-750) ve Abbasiler (750-950)

637 yılından sonra İran, önce Emevi (637-750), bilahare Abbasi (750-950) Halifeleri tarafından atanan valiler tarafından yönetilmiştir. Abbasi yönetimi boyunca İran’ın çeşitli yerlerinde isyanlar çıkmış, hatta mahalli devletler kurulmuştur. 11. yüzyıla kadar süren dönemde İran tamamen İslamlaşmıştır.

Farsçadaki gerileme 11. yüzyılda şair Firdevsi’nin yazdığı “Şahname” ile son bulmuş, Farsça tekrar rağbet görmeye başlamıştır. Firdevsi’ye Şahname’yi yazdıran ise Gazneli Türk hükümdarı Gazneli Mahmud’dur. Aynı dönemde İran’da önemli şair ve alimler yetişmiştir. Bunlar arasında Hafız-ı Şirazi, Sadi Şirazi, Ömer Hayyam, İmam Gazzali ve Nizam-ul Mülk sayılabilir.

İran-Türk-Moğol Hanedanları (900-1450)

Gazneliler, Selçuklular, Moğollar, İlhanlılar, Timur Hanedanı, Karakoyunlular, Akkoyunlular

9. yüzyıldan itibaren İran’da Türk varlığı hissedilmeye başlamıştır. Bu süreç, Orta Asya’dan gelen veya getirilen Türklerin askeri yeteneklerinden ötürü İran’da kurulan küçüklü büyüklü devletlerde etkin rol almaları ve kademeli olarak yönetici konuma gelmeleri şeklinde gelişmiştir. Bu çerçevede, 1501’de İran’ın birliğinin Safevi hanedanı tarafından sağlanıncaya kadar geçen dönemde Gazneliler (999-1040), Selçuklular (1040-1157), Moğollar (1219-1258), İlhanlılar (1258-1336), Timur hanedanı (1393-1410), Karakoyunlular (1450’ler), Akkoyunlular (1450’ler) İran’ın muhtelif bölgelerini yönetmiştir.

Safeviler (1501-1736)

1501’de Türk asıllı Şah İsmail tarafından kurulan Safevi hanedanı 1736’ya kadar süren yaklaşık 250 yıllık hakimiyeti sırasında İran’ın toprak birliğini sağlamış, kuzeybatıda Osmanlı İmparatorluğu ve doğuda Özbeklerle sürekli savaşmasına rağmen, İran İslam uygarlığı kültür ve sanatında altın dönemini yaşamıştır.

Afşar Hanedanı (1736-1749)

1722-1725 yıllarında Mir Mahmud yönetimindeki Afgan ordusu İran’a saldırarak başkent İsfahan’ı zapt etmiş ve Safevi hanedanını tasfiye etmiştir. İran’ın parçalanmaya yüz tuttuğu bu dönemde yine Nadir Şah tarih sahnesine çıkmış, Afganları yenerek 1736-1749 arasında İran’ı yönetecek Afşar hanedanını kurmuştur.

Kaçar Hanedanı (1794-1925)

Nadir Şah’ın 1747’de öldürülmesinden sonra başlayan taht kargaşası Kerim Han’ın 1749’da Zend Hanedanını kurmasıyla sona ermiştir. 1794’e kadar süren Zend hanedanından sonra Aga Muhammed Han, Kaçar hanedanını (1794-1925) kurmuştur.

Kaçar hanedanı döneminde İran, Rusya ve Afganistan lehine büyük toprak kaybına uğramıştır. 1901 yılında petrol bulunmasıyla birlikte İran üzerinde Rus-İngiliz rekabeti yoğunlaşmıştır. 1907’de İran İngiltere ve Rusya arasında iki nüfuz bölgesine ayrılmıştır. Bu arada, yönetime karşı halk hareketi yoğunlaşmış, bunun sonucunda 1906’da İran’da ilk Meclis toplanmış ve ilk anayasa kabul edilmiştir. Birinci Dünya savaşı sırasında İran toprakları da çeşitli çatışmalara sahne olmuştur.

Pehlevi Hanedanı (1925-1979)

Birinci Dünya savaşını izleyen istikrarsız dönemde, Kaçar hanedanının son hükümdarı Ahmed Şah yurtdışında iken yapılan bir darbeyle devrilmiştir. Darbeyi düzenleyen Albay Rıza Han ülkede askeri bir yönetim kurmuş ve daha sonra Rıza Şah Pehlevi adı altında Pehlevi hanedanı dönemini başlatmıştır.

İkinci Dünya Savaşı sırasında İngiliz ve Rus kuvvetleri Alman tehdidine karşı koymak gerekçesiyle 1941’de İran’ı işgal etmişlerdir. Rıza Şah tahtından feragate zorlanmış, yerine oğlu Muhammed Rıza Pehlevi geçmiştir.

Milliyetçi Başbakan Muhammed Musaddık'ın 1951 yılında iktidara gelişinin ardından İran’da petrol millîleştirilirmiştir. Başbakan Musaddık'a karşı 19 Ağustos 1953 tarihinde askeri darbe düzenlenmiştir. Başbakan’la anlaşamayan ve kısa süreliğine ülkeden ayrılan Şah Muhammed Rıza Pehlevi, darbenin ardından İran'a geri dönmüştür.

1961 yılında Şah tarafından, ülkenin sosyal ve ekonomik modernizasyonunu hedefleyen "Beyaz Devrim” başlatılmıştır. Özellikle toprak reformuna girişilmiştir. Bu kapsamdaki reformlara karşı dini muhalefet gelişmiştir. Sözkonusu muhalefete öncülük eden Ayetullah Humeyni 1963 yılında tutuklanmış, fakat halktan gelen yoğun tepkinin ardından serbest bırakılmıştır. Ayetullah Humeyni 1964 yılında sürgüne gönderilmiştir.

İslam Cumhuriyeti (1979)

Ülkedeki artan muhalefet, sürgündeki Ayetullah Ruhullah Humeyni’nin liderliğinde Şah rejimine karşı genel ayaklanmaya dönüşmüş, 1979’da Şah’ın ülkeyi terk etmesiyle Pehlevi hanedanı sona ermiş İran İslam Cumhuriyeti kurulmuştur.

1980 yılında Şattül Arap su yolu üzerindeki egemenlik haklarına ilişkin uyuşmazlık nedeniyle Irak’ın İran’a saldırması üzerine Irak-İran savaşı başlamış ve sekiz yıl devam etmiştir. 18 Temmuz 1988 tarihinde 598 sayılı BMGK kararını kabul eden İran-Irak Savaşı sona erdirmiştir.