Genel:

Ayetullah Humeyni'nin 1 Şubat 1979 tarihinde Paris'ten Tahran'a gelişinden on gün sonra 11 Şubat 1979'da Pehlevi rejimi yıkılmış ve yerine 1 Nisan 1979 tarihinde İran İslam Cumhuriyeti ilan edilmiştir. Daha sonra hazırlanan Anayasa halkoyuna sunularak kabul edilmiş ve 3 Aralık 1979 tarihinde yürürlüğe girmiştir. 1989 yılında revize edilen İran Anayasasında, egemenliğin, yasama, yürütme ve yargı organları tarafından Dini Liderliğin gözetimi altında kullanılacağı ifade edilmektedir. Anayasaya göre, Cumhurbaşkanı yürütmenin başıdır. İran’daki önemli makam ve kurumlardan bazıları aşağıda sunulmuştur.

Devrim Rehberi / Dini Lider (Rehber-i Muazzam-ı İnkılab-ı İslami / İslam Devrimi’nin Yüce Önderi /Veli-yi Fakih)

Ayetullah Humeyni’nin geliştirdiği bir yönetim sistemi olan Velayet-i Fakih, Şii inancı uyarınca, On İkinci İmam olan Muhammed el-Mehdi (İmam-ı Zaman) dönünceye kadar ona vekâleten topluma liderlik edecek olan icra ve içtihat yetkisiyle donatılmış Devrim Rehberliği makamını öngörmektedir. Devrim Rehberi, İran'daki dini ve siyasi alanda yetkili en üst makamdır.

Devrim Rehberi ömür boyu süreyle görev yapmak üzere, din adamlarından oluşan 88 üyeli Uzmanlar Meclisi tarafından belirlenmektedir. Humeyni’nin 3 Haziran 1989’da vefatının ardından Devrim Rehberi olarak seçilen, dönemin Cumhurbaşkanı Ayetullah Seyid Ali Hamaney, 28 Şubat 2026’da ABD/İsrail saldırılarında hayatını kaybedene kadar bu görevi sürdürmüştür. Halihazırda Devrim Rehberliği makamında bulunan Ayetullah Seyyid Mücteba Hamaney, 8 Mart 2026 tarihinde Uzmanlar Meclisi tarafından seçilmiştir.

Cumhurbaşkanı (Reis-i Cumhur) ve Bakanlar Kurulu (Heyet-i Devlet)

İran'da yürütme görevini icra eden Hükümet, Cumhurbaşkanı, 14 Cumhurbaşkanı Yardımcısı ve 19 Bakandan oluşmaktadır. Hükümet Başkanlığı (Başbakanlık), 1989 yılında yapılan Anayasa değişiklikleri sonucunda kaldırılmış ve Başkanlık sistemine geçilmiştir. Bununla beraber protokol açısından Cumhurbaşkanı Birinci Yardımcısı Başbakan konumunda kabul edilmektedir.

Anayasa’da, Cumhurbaşkanı’nın, Dini Lider’den sonra ülkenin ikinci yüksek makamı olduğu kayıtlıdır.

Cumhurbaşkanı’nın önerisi üzerine Meclis tarafından tek tek güvenoyu almak suretiyle göreve gelen Bakanlar, aynı zamanda Milletvekilliği yapamamakta ve güvensizlik oyuyla Meclis tarafından görevlerinden alınabilmektedirler.

Cumhurbaşkanlığı görevini 5 Temmuz 2024 tarihinde düzenlenen Cumhurbaşkanlığı seçimlerini kazanan Mesud Pezeşkiyan yürütmektedir.

Anayasayı Koruyucular Konseyi (AKK) (Şuray-ı Nigehban)

Anayasayı Koruyucular Konseyi (AKK), Şeriatı, İslami düzeni ve Anayasayı korumak, ülkede yapılan tüm seçimlere katılan adayların seçimlere girmek için ‘ehil’ olup olmadıklarına karar vermek ve seçim sonuçlarını tasdik etmek gibi görevlere sahiptir. Meclis'te kabul edilen kanunların Anayasa ve Şeriata uygunluğu da bu Konseyce incelenir. Konsey’in Sekreterliğini 1992 yılından bu yana Ayetullah Ahmed Cenneti yürütmektedir. Konsey, altısı fakih ve altısı hukukçu, toplam 12 üyeden müteşekkildir.

Uzmanlar Meclisi (Meclis-i Hobregan)

Uzmanlar Meclisi, 88 üyeden oluşmakta ve Devrim Rehberi’ni seçme, denetleme ve görevden azletme yetkilerine sahiptir. Üyeleri 8 yıllık görev süresi için İran genelinde yapılan seçimler sonucunda belirlenen din adamlarından oluşur.

Halihazırda Başkanlığını Ayetullah Muhammed Ali Muvahhidi Kirmani yürütmektedir.

6. Uzmanlar Meclisi seçimleri 1 Mart 2024 tarihinde gerçekleştirilmiş, Meclis yeni üyelerin katılımıyla 21 Mayıs 2024 tarihinde göreve başlamıştır.

İslami Danışma Meclisi (Meclis-i Şuray-ı İslami)

İran İslam Cumhuriyeti’nin temel yasama organı olan İslami Danışma Meclisi seçimle işbaşına gelen 290 üyeden oluşmaktadır. Milletvekillerinin görev süresi dört yıldır. İran’da seçilme yaşı 30-75, seçmen yaşı ise 18 olarak belirlenmiştir. Muhammed Bager Galibaf hâlihazırda 12. Dönem İslami Danışma Meclisi Başkanlığı görevini yürütmektedir.

12. Meclis seçimleri 1 Mart ve 10 Mayıs 2024 tarihlerinde gerçekleştirilmiş, yeni Meclis görevine 28 Mayıs 2024 tarihinde başlamıştır.

Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi (DMTK) (Şuray-ı Teşhis-i Maslahat-i Nizam)

Düzenin Maslahatını Teşhis Konseyi, Anayasayı Koruyucular Konseyi ile İslami Danışma Meclisi arasında yasama sürecine ilişkin ortaya çıkabilecek uyuşmazlıkların giderilmesi amacıyla, 1987 yılında Ayetullah Humeyni tarafından kurulmuştur. Meclis’in çıkardığı bir kanunun, Anayasayı Koruyucular Konseyi tarafından Şeriata veya Anayasa’ya uygun bulunmaması halinde, sözkonusu kanun DMTK’ye havale edilebilmektedir. DMTK, kanunu aynı şekliyle veya değiştirerek onaylayabilir.

Ayrıca, DMTK’nin, ülke yönetimiyle ilgili önemli konularda Devrim Rehberi’ne danışmanlık görevi de bulunmaktadır.

48 üyeden oluşan Konsey’in Sekreterliğini 30 Aralık 2018 tarihinden bu yana Sadık Amoli Laricani üstlenmektedir.

Yargı Erki (Kuvve-i Kazaiye)

Ülkedeki en yüksek adli makamdır. Başkanı beş yıllığına Devrim Rehberi tarafından atanır.

Halihazırda Yargı Erki Başkanı Hüccetül İslam Gulamhüseyin Muhsini Ejei’dir.

İdari Yapı

İran, Elburz, Batı Azerbaycan, Doğu Azerbaycan, Buşehr, Çarmahal ve Bahtiyari, Erdebil, Fars, Gilan, Gülistan, Hamedan, Güney Horasan, Kuzey Horasan, Horasan Rezevi, Hürmüzgan, Huzistan, İlam, İsfahan, Kohgiluye ve Buyer Ahmed, Kazvin, Kirman, Kirmanşah, Kum, Kürdistan, Luristan, Mazenderan, Merkezi, Semnan, Sistan ve Belucistan, Tahran, Yazd ve Zencan olmak üzere “Ostan” adı verilen 31 vilayete ayrılmıştır. Vilayetler şehristanlara (ilçe), şehristanlar, kazalara (bahş); kazalar da köylere (dehistan) ayrılmıştır.

İçişleri Bakanlığı’na bağlı olan bu vilayetler, birer Genel Vali (Ostandar) tarafından idare edilmektedir. Dini Lider tarafından da her vilayet için Cuma İmamı atanmaktadır. Ayrıca, Belediyeler de bulunmakta, Belediye Başkanlarını, halk tarafından seçilen Belediye Konseyi üyeleri seçmektedirler.